با دقت در مواد صلح نامه براى هر خواننده به وضوح مشخص مى‏شود كه امام(ع)در این قرارداد هیچ گونه امتیازى به معاویه نداد...و حكومت او را به عنوان خلافت و زمامدارى بر مسلمانان به رسمیت نشناخته...، بلكه خلافت را حق مسلم خود دانسته، و بطلان ادعاى معاویه را در این باره به اثبات رسانده...

متن قرارداد و مواد صلحنامه

مخفى نماند كه روایت كاملى كه شامل تمامى مواد قرارداد و صلحنامه باشد ظاهرا به دست نیامده، و آنچه نقل شده و به طور پراكنده و مختلف در كتابها و روایات آمده، جمعا از پنج‏یا شش ماده تجاوز نمى‏كند...و بلكه در پاره‏اى از روایات مانند روایت طبرى آمده كه معاویه كاغذ سفیدى را مهر و امضا كرد و براى امام(ع)فرستاد و نوشت هر چه مى‏خواهى در آن بنویس كه مورد قبول من قرار خواهد گرفت ...

اما در روایات دیگر به طور پراكنده موادى از قرارداد و صلحنامه ذكر شده كه از آن جمله است:

1.حكومت‏به معاویه واگذار مى‏شود بدین شرط كه به كتاب خدا و سنت پیغمبر (ص)و سیره خلفاى شایسته عمل كند.

2.پس از معاویه حكومت متعلق به حسن(ع) است و اگر براى او حادثه‏اى پیش آمد، متعلق به حسین (ع)و معاویه حق ندارد كسى را به جانشینى خود انتخاب كند.

3.معاویه باید ناسزا به امیر المؤمنین و لعنت‏بر او را در نمازها ترك كند و على (ع)را جز به نیكى یاد ننماید. .مردم در هر گوشه از زمینهاى خدا-شام یا عراق یا یمن و یا حجاز-باید در امن و امان باشند و سیاه‏پوست و سرخ‏پوست از امنیت‏ برخوردار باشند، و معاویه باید لغزشهاى آنان را نادیده بگیرد و هیچ كس را بر خطاهاى گذشته‏اش مؤاخذه نكند، و مردم عراق را به كینه‏هاى گذشته نگیرد .اصحاب على(ع) در هر نقطه‏اى كه هستند در امن و امان باشند، و كسى از شیعیان على (ع)مورد آزار واقع نشوند، و یاران على (ع) بر جان و مال و ناموس و فرزندانشان بیمناك نباشند، و كسى ایشان را تعقیب نكند و صدمه‏اى بر آنان وارد نسازد و حق هر حقدارى بدو برسد و هر آنچه در دست اصحاب على (ع) است از آنان بازگرفته نشود. به قصد جان حسن بن على و برادرش حسین و هیچ یك از اهل بیت رسول خدا(ص) توطئه‏اى در نهان و آشكار نشود، و در هیچ یك از سرزمینهاى اسلام، ارعاب و تهدیدى نسبت‏به آنان انجام نگیرد.

5.معاویه نه حق دارد خود را امیر المؤمنین بنامد، و نه اینكه شهادتى نزد حسن بن على اقامه كند...  

به هر صورت از ابن قتیبه نقل شده است كه در پایان قرارداد، عبد الله بن عامر-فرستاده معاویه-قیود و شروط حسن(ع)را به همان صورتى كه آن حضرت بدو گفته بود براى معاویه نوشت و فرستاد، و معاویه همه آنها را به خط خود در ورقه‏اى نوشت و مهر كرد، و پیمانهاى مؤكد و سوگندهاى شدید بر آن افزود، و همه سران شام را بر آن گواه گرفت، و آن را براى نماینده خودعبد الله فرستاد و او آن را به حسن(ع)تسلیم كرد.

دیگر مورخان، جمله‏اى را كه معاویه در پایان قرارداد نوشته و با خدا بر وفاى بدان، عهد و میثاق بسته، چنین آورده‏اند: «به عهد و میثاق خدایى و به هر آنچه خداوند مردم را بر وفاى بدان مجبور ساخته، در ذمه معاویة بن ابى سفیان است كه به مواد این قرارداد عمل كند».

فرمود: آیا من نیستم كه رسول خدا(ص)درباره من و برادرم حسین فرمود: «حسن و حسین(ع)هر دو امام هستند، چه قیام كنند و چه قعود؟گفتم: چرا!

فرمود: پس من اكنون امام و رهبرم چه قیام كنم و چه نكنم.اى ابا سعید علت مصالحه من با معاویه همان علت مصالحه‏اى است كه رسول خدا(ص)با بنى ضمرة و بنى اشجع و مردم مكه در بازگشت از حدیبیة كرد، آنان كافر بودند به تنزیل(و ظاهر صریح آیات) قرآن، و معاویه و اصحاب او كافرند به تاویل(و باطن آیات)قرآن، اى ابا سعید وقتى من از جانب خداى تعالى امام هستم نمى‏توان مرا در كارى كه كرده‏ام چه صلح‏و چه جنگ تخطئه كرد، اگر چه سر كارى كه كرده‏ام براى دیگران روشن و آشكار نباشد..

حضرت ابوالفضل در نگاه حضرت زهرا(س)
 

صحیفه ای از کلام امام سجاد (ع)
 

گوهری از کلام امام صادق (ع)
 

آفتاب کلام حضرت بقیه الله (ع)
 

لحظاتی بعد كاروانی مملو از غم و اندوه از راه می‌رسد. امام سجاد (علیه السلام) با دیدن جابر، با پای برهنه به استقبال او می‌آید و اشك می‌ریزد. جابر امام سجاد را در آغوش می كشد و از فراق امام حسین به شدت می‌گرید.

محافظت بر حرم

امام ترسید بیت اللَّه الحرام- که هر کس بدان وارد شود، ایمن می گردد- مورد هتک حرمت واقع شود، زیرا بنی امیه، حرمتی برای آن نمی شناختند و یزید به عمرو بن سعید اشدق دستور داده بود با امام به جنگ پردازد و اگر از این کار عاجز است، او را ترور کند و اشدق با سربازان زیادی به مکه وارد شد و هنگامی که امام، مطلع شد، از آن، خارج گردید (1) و در بیت الحرام پناه نگرفت تا قداست آنرا محافظت نماید.
آن حضرت علیه السلام می فرماید: «اگر یک وجب خارج از آن (یعنی مکه) کشته شوم، برایم دوست داشتنی تر است».
حضرتش علیه السلام به فرزند زبیر می گوید: «اگر فلان جا کشته شوم، برای من دوست داشتنی تر از آن است که حرمت آنجا (یعنی مکه) شکسته شود» (2) ، گذشت ایام روشن ساخت که امویان، این بیت عظیم را مقدس نمی شمارند؛ زیرا به هنگام جنگ با پسر زبیر، با منجنیق آنرا سنگباران نمودند و در آن آتش افروختند، همان گونه که پیش از آن، حرمت مدینه را شکسته بودند...
امام به شدت پرهیز می کرد که مبادا حرمت بیت اللَّه شکسته شود، لذا از آنجا سفر کرد تا خونش در آن ریخته نشود.

خطر ترور

امام از این نگران بود که مبادا در مکه ترور شود و یا اینکه چون طعمه ای آسان به دست امویان بیفتد؛ زیرا یزید مأمورانش را برای ترور آن حضرت فرستاده بود.
«عبداللَّه بن عباس» در نامه اش به یزید می نویسد: «و هرچه را فراموش کنم، این را فراموش نخواهم کرد که تو حسین بن علی را از حرم رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله به حرم خدا طرد نمودی و سپس افراد خود را برای ترور وی فرستادی و او را از حرم خدا به سوی کوفه روانه نمودی که ترسان و احتیاط کنان از آن خارج شد، در حالی که او خواه در گذشته و خواه هم اکنون در سرزمین بطحا عزیزترین فردش بود و در میان اهل حرمین بیش از همه اطاعت می شد، اگر در آنجا جای می گرفت و نبرد در آن را جایز می شمرد» (3) .

نامه مسلم

از دیگر عواملی که امام را به خروج از مکه فراخواند، نامه ی سفیرش «مسلم ابن عقیل» بود که او را برای سفر به عراق تشویق می کرد و در آن آمده بود: همه ی اهل کوفه همراه وی هستند و تعداد بیعت کنندگان با وی بیش از هیجده هزار نفر می باشد....
اینها بعضی از عواملی هستند که امام را به خروج به سوی عراق، واداشتند و از سست ترین اقوال، این قول است که حرکت امام از مکه، به وجود فرزند زبیر در آن مربوط است؛ زیرا پسر زبیر، اهمیتی نداشت تا امام به خاطر وی از مکه خارج شود، تنها عواملی که به آنها اشاره نمودیم، مطرح بوده اند، چون مکه بعد از آنکه در معرض حمله لشکریان اموی قرار گرفت، به صورتی درآمده بود که دیگر برای مرکزیت حرکتهای سیاسی مناسب نبود.

پاورقی :

(1) مرآة الزمان، ص 67 از کتابهای کپی شده‏ی کتابخانه‏ی امام امیرالمؤمنین علیه‏السلام.
(2) ابن‏عساکر تاریخ 203 /14.
(3) یعقوبی، تاریخ 249 /2.